درباره‌ی مرکز علم و الهیات

سده‌هاست که متألهان و دانشمندان علوم طبیعی رابطۀ علم و الهیات را دست‌مایۀ فعالیت فکری‌شان قرار داده‌اند. علم و الهیات دو نظام فکری‌اند که هریک تصویری از این جهان به دست می‌دهد، و این تصاویر گاه در تطابق با هم انگاشته شده‌اند، گاهی در تقابل، گاه نیز این عقیده مطرح شده که اینها دو نظام مستقل‌اند و دربارۀ دو چیز متفاوت سخن می‌گویند. در دهه‌های اخیر و خصوصاً با پیشرفت علوم و ارائۀ تصاویر علمی دقیق‌تر از جهان، بررسی نسبت علم و الهیات وارد مرحله‌ای نو شده است. گویی پرسش‌های کلّی از نسبت میان علم و الهیات کمتر بحث شده و پرسش‌های جزئی‌تر، که دربارۀ نسبت نظریه‌های علمی خاص با تزهای الهیاتی هستند، توجه اندیشمندان را بیشتر جلب کرده‌اند. همچنین، فناوری‌های جدید، خصوصاً فناوری‌های نوظهور، کنش‌های انسانی را چنان تحت تأثیر قرار داده که نظام‌های اخلاقیِ توحیدی را با چالش مواجه کرده‌اند. پیرو این موضوع، مراکز پژوهشی و آموزشی متعددی نیز تأسیس شده‌اند که فعالیت مرکزی‌شان پیرامون علم و دین تعریف شده است.

علی‌رغم وجود این مراکز، و با وجودِ ترویج ارزش‌های دینی در اسناد سیاستی علم و فناوری و تبلیغ ارزش‌های علمی در نظام سیاسی ایران پس از انقلاب اسلامی، پژوهش در حوزۀ علم و الهیات کمتر به‌نحو نظام‌مند دنبال شده است. این در حالی‌ست که سیاست‌هایی که توأمان به ارزش‌های الهیاتی (هم‌چون لزومِخلق تصویری توحیدی از عالم) و ارزش‌های علمی (هم‌چون لزومِ دست‌یابی به نظریه‌هایی که کفایت لازم تجربی و فناورانه دارند) متوسل می‌شوند به ‌راحتی قابلیت اجرا ندارد، چراکه این ارزش‌ها به سختی در چارچوبی وحدت‌بخش گرد هم می‌آیند. از همین روست که گسستگی یادشده را نه تنها در سطح سیاستی که در سطح فردی و اجتماعی، خصوصاً در جوامع علمی، شاهدیم. به‌ویژه اگر به نقش و جایگاه علوم در نظام آموزش پیشادانشگاهی توجه کنیم، اهمیت این مسأله بیشتر فهم می‌شود. درست است که در این نظام آموزشی یادگیری علم و دین دو رکن اساسی و البته مستقل به‌شمار می‌رود، اما نظام آموزشی دانش‌آموز ایرانی را وا نمی‌دارد تا در این مورد تأمل کند که آیا علم مدرن تصویری توحیدی از عالم می‌دهد یا خیر؟ روشن است که مسکوت گذاشتن این پرسش لزوماً در راستای تحقق اهداف سیاست آموزش کشور در سطح کلان نخواهد بود، و چه بسا کفایت تجربی هرچه بیشتر علم مدرن و موفقیت شگفت‌انگیز فناوری‌های جدید زمین بازی را به‌سود مرجعیت ناخواستۀ علم و فناوری تغییر داده و منجر به حذف دینی شود که مستقلاً آموزش داده می‌شود. البته متخصصان علوم انسانی تاحدودی این مسأله را دنبال کرده‌اند، ضمن آن‌که دانشمندان علوم طبیعی نیز بیش و کم به این بحث علاقه نشان داده‌اند. با وجود این تلاش‌های فردی، فقدان نهاد‌های دانشگاهی، که اهداف پژوهشی و آموزشی‌‌شان مشخصاً در حوزۀ علم و دین تعریف شده باشد، همچنان احساس می‌شود. به‌نظر می‌رسد که وجود چنین نهادی بتواند هم‌افزایی چشم‌گیری بین افراد ایجاد کرده و نیازهای پژوهشی، آموزشی و فرهنگی را پاسخ دهد. باتوجه به این موضوع، پژوهشکدۀ مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی قصد دارد برای پاسخ به این نیاز گام برداشته و با کمک گرفتن از دانشگاهیان و حوزویان سراسر کشور فعالیت‌های پژوهشی – آموزشی – ترویجی متمرکزی را در این حوزه تعریف کند.